Bach, Groningen, de Akerk en Schnitger. Dat moet wel garant staan voor een aantrekkelijke productie. Deze combinatie raakt immers direct aan de kern van het Nederlandse orgellandschap. Hoe je het ook wendt of keert: dat landschap is uniek in de wijze waarop historische instrumenten met de tijd zijn meegegroeid, terwijl respect voor de oude kern behouden bleef.
advertentie
Hoewel er de afgelopen zeventig jaar veel strijd is gevoerd over de vraag hoe oud en nieuw zich tot elkaar moeten verhouden, wint na langdurig getouwtrek opvallend vaak het compromis. Zo ook in Groningen. De meningen daarover blijven verdeeld, maar even zo vaak blijkt dat ook de latere (ver)bouwers een eigen visie hadden, mét aandacht voor het verleden.
Was Schnitger de architect van de barok, Bach stond aan het einde van zijn leven op de drempel van een nieuwe periode. De frivole rococo was aan hem nog niet besteed – daarvoor bleef hij de man van het contrapunt – maar zijn harmonische en klankmatige wereld begon wel degelijk te verschuiven. Clavier-Übung III is daarvan het overtuigende bewijs.
Het contrast wordt al meteen scherp neergezet: een welhaast symfonisch preludium tegenover een strak Kyrie. Ongekende technieken gebruikt Bach in dit meesterwerk. Het bestuderen en analyseren ervan is bijna even spannend als het spelen en beluisteren. Ondanks de zelfstandige zeggingskracht en schoonheid van elk deel blijkt uit alles dat Bach dit opus magnum als een hecht en doordacht geheel heeft opgevat.
Twee werelden
De klank van het orgel in de Akerk omvat een barok Schnitger-deel en een meer romantisch Timpe/Van Oeckelen-deel. Beide hebben in zichzelf een vrijwel volwaardig orgelpalet.
De vraag is natuurlijk: benut je ook beide werelden van het instrument? Veel organisten kiezen voor puriteinse benadering.
James McVinnie schuwt echter niet het orgel te gebruiken zoals het zich in de loop der eeuwen heeft ontwikkeld. Het Bovenwerk wordt veelvuldig ingezet, evenals de andere latere toevoegingen aan het Hoofdwerk en Pedaal. Daarmee leren we het instrument zowel integraal als in zijn contrasten kennen.
Een sprekend voorbeeld vormen de viervoetsfluiten van Rugwerk en Bovenwerk die in de eerste en derde bewerking over Allein Gott in der Höh sei Ehr anderhalve eeuw overbruggen. In het slot van de fuga wordt zelfs de bij uitstek romantische Cornet bijgetrokken. Zowel Bach als het Akerk-orgel gedijen daar uitstekend bij.
Opname
Bijzondere aandacht verdient de opname. McVinnie koos ervoor het orgel van dichtbij op te nemen en toch de fenomenale akoestiek van de Der Aa-kerk te laten meeklinken. Het resultaat overtuigt niet overal. Het klankspectrum zoals Schnitger en zijn opvolgers dat voor de ruimte hebben bedoeld, komt niet volledig tot zijn recht; bovendien laat de tractuur zich nadrukkelijk horen.
Daar staat tegenover dat de luisteraar in kleinere registraties juist optimaal wordt meegenomen in het karakteristieke Schnitger-klankbeeld en dat van de latere bouwers.
Verzorgd
McVinnie speelt verzorgd en hanteert een ademend tempo, al is zijn ritmiek hier en daar wat wat oneffen.
Van ongekende schoonheid is de tweede Allein Gott in der Höh zei Ehr. Met slechts de prestanten van het Rugwerk en Hoofdwerk wordt opnieuw hoorbaar dat eenvoud het kenmerk van het ware is.
De opname lag al enige tijd op de plank; het is goed ze nu eindelijk is verschenen.
Bach Clavier-Übung III – James McVinnie
Praeludium pro Organo pleno; Kyrie, Gott Vater in Ewigkeit; Christe, aller Welt Trost; Kyrie, Gott heiliger Geist; Allein Gott in der Höh sei Ehr; Dies sind die heiligen zehn Gebot; Wir glauben all an einen Gott; Vater unser in Himmelreich; Christ unser Herr zum Jordan kam; Aus tiefer Not schrei ich zu dir; Jesus Christus, unser Heiland; Duetto Fuga pro Organo pleno (BWV 552, 669-689, 802-805)
James McVinnie, Arp Schnitger-orgel (1702), Akerk, Groningen
Pentatone – PTC 5187405, 2CD, TT 100’38, opname 01/2017, booklet 24 pp EN, prijs 27,95 – € 31,99 (cd, download en streaming) | pentatonemusic.com