Groot onderhoud Mense Ruiter-orgel Koningskerk Amsterdam afgerond

orgel koningskerk amsterdam
Mense Ruiter-orgel Koningskerk Amsterdam | © beeld Mense Ruiter Orgelmakers

Onlangs is het groot onderhoud uitgevoerd aan het Mense Ruiter-orgel in de Koningskerk te Amsterdam. De herstelwerkzaamheden aan techniek en klank werden onlangs afgerond door Mense Ruiter Orgelmakers te Ten Post.

Het werk had het karakter van restauratief groot onderhoud, waarbij het orgel integraal onder handen is genomen. Veel aandacht is besteed aan het pijpwerk. Klankherstel naar de situatie van 1960 was daarbij het uitgangspunt. Orgeladviseur was Henk Verhoef te Amsterdam.

Historie

De Koningskerk aan de Van ’t Hofflaan in de Watergraafsmeer wordt in 1956 ingebruik genomen als Gereformeerde kerk. In 1960 bouwt orgelmaker Mense Ruiter een nieuw orgel van 27 registers op Hoofdwerk, Rugpositief en Pedaal. De drie werken onderscheiden zich duidelijk in het opvallende frontontwerp dat geheel van de hand van Mense Ruiter is. Adviseur bij de bouw is Adriaan C. Schuurman.

In 1976 worden enkele technische aanpassingen gedaan door Hendriksen & Reitsma. Het verend sleepsysteem met luchtkussens wordt vervangen door dubbele slepen van masonite met leren zakjes en veertjes van fosforbrons. Op de uiteinden van de slepen worden stuitklossen aangebracht. Nieuwe, ijzeren registermechaniek wordt gemaakt ter vervanging van de bouw gebruikte remkabels.

Tussen 1991 en 1995 worden door Mense Ruiter Orgelmakers enkele intonatiescorrecties uitgevoerd. Zo wordt Spuck verminderd door het aanbrengen van kleine kernsteken en het lichte verhoging van opsneden. De vulstemmen worden enigszins milder gemaakt. 

Als in 1995 de Evangelische Broedergemeente de Koningskerk betrekt, wordt het kerkinterieur vernieuwd en wit geschilderd, de bakstenen muren bepleisterd.

Het interieur van de Koningskerk is in 1995 wit geschilderd | © beeld Mense Ruiter Orgelmakers

Werkzaamheden 2021-2022

Bij de werkzaamheden door Mense Ruiter Orgelmakers in 2021 en 2022 is het orgel grondig gereinigd. Van de orgelkas is de passing van de luiken en deuren en verbeterd. Een deel van de frontpijpen was verzakt en is gerestaureerd. Alle frontpijpen zijn gepoetst.

De balgen zijn opnieuw beleerd en de aansluitingen van de windkanalen zijn winddicht gemaakt. In de windladen is het sleepafdichtingssysteem 1976 vervangen. De leren zakjes waren uitgedroogd en vertoonden lekkage. Er zijn weer nieuwe slepen aangebracht, nu met Liegelind-ringen. Het leer van de ventielen is opgeborsteld. 

De speel- en registermechaniek is schoongemaakt en op de draai- en geleidepunten opnieuw van grafiet voorzien. Van de klaviatuur is het pedaalklavier gerestaureerd, waarbij onder andere dempingsvilt en -leer is vernieuwd en speling is verholpen. Van enkele manuaaltoetsen zijn stukjes ivoren beleg vernieuwd. De afdekklep (typisch voor een Mense Ruiter-orgel uit die tijd) is hersteld en gangbaar gemaakt. De orgelbank is opnieuw verlijmd.

Alle pijpwerk is gereinigd en heeft klein herstel ondergaan. De open houten binnenpijpen van de Prestant 16 (C-Gis) zijn uitgelijmd. Dichtgestopte Scherp- en Mixtuurkoren zijn weer sprekend gemaakt.

orgel koningskerk amsterdam
Binnenwerk van het Rugpositief met op de voorgrond de Kromhoorn 8 | © beeld Mense Ruiter Orgelmakers

Veel aandacht is besteed aan de intonatie. Waar dat mogelijk was is de situatie van 1960 hersteld. De intonatie van de erg ‘dunne’ tongwerken is gewijzigd. Door een kleine aanpassing in de stand van de kelen en de tongbuigingen kon meer grondtoon worden aangebracht, passend bij de labiaalklank. 

Dispositie

Hoofdwerk C-g3
Prestant 8 
Salicionaal 8 
Roerfluit 8
Octaaf 4
Speelfluit 4
Quint 2 2/3
Octaaf 2
Mixtuur IV-V
Dulciaan 16
Trompet 8

Rugpositief C-g3
Holpijp 8
Quintadeen 8 – C-E uit Holpijp
Prestant 4 
Roerfluit 4 
Gemshoorn 2
Quint 1 1/3
Scherp IV
Sesquialter II disc.
Kromhoorn 8

Pedaal C-f1
Prestant 16 – C-Gis hout (open)
Bourdon 16
Prestant 8 – uit Prestant 16
Bourdon 8 – uit Bourdon 16
Octaaf 4
Mixtuur V
Bazuin 16
Cornet 4

Werktuiglijke registers
Koppeling Hoofdwerk + Rugpositief
Koppeling Pedaal + Hoofdwerk
Koppeling Pedaal + Rugpositief
Tremulant Rugpositief

Samenstelling vulstemmen

Mixtuur IV-V Hoofdwerk (feitelijk III-V)

C1 1/312/3
Ais21 1/312/3
gis2 2/321 1/312/3
fis12 2/3221 1/31
fis242 2/3221 1/3

Scherp IV Rugpositief

C12/31/21/3
c11 1/312/31/2
ais121 1/312/3
gis22 2/321 1/312/3
d32 2/321 1/31 1/3

Sesquialter II Rugpositief

ais0 *2 2/31 3/5
* op wens van de organist zijn ais en b reversibel uitgeschakeld en begint de Sesquialter op c1.

Mixtuur V Pedaal

C21 1/312/31/2

Winddrukken: 71 mm wk (Hoofdwerk en Rugpositief) en 75 mm wk (Pedaal)
Toonhoogte: a = 440Hz bij 19 graden Celsius
Stemming: evenredig zwevend

Informatie en beeld met dank aan Mense Ruiter Orgelmakers te Ten Post

Nu u hier toch bent ...

Al meer dan 17 jaar leest u op ORGELNIEUWS alle actualiteiten uit het (Nederlandse) orgelleven helemaal gratis, zonder betaalmuur. En dat willen we graag zo houden!

Maar het runnen van een nieuwssite is niet goedkoop. Daarom is uw bijdrage, hoe groot of klein, belangrijk. Zo kunt u voor nu en de toekomst actueel en objectief betrokken blijven op de orgelcultuur! Het is maar een kleine moeite. Dank u wel.